نگارنده: دکتر محمد باختریان
این مغالطهها همواره تکرار میشوند. وقتی با کسی درباره هویت ملی بحث میکنید و تحمیلیبودن هویت افغانی بر غیرافغانها و غیرپشتونها را به چالش میکشید و فریاد میزنید: «من افغان نیستم»، برای قانعکردن شما سه استدلال تکراری مطرح میکنند:
۱. در تذکرهات چه نوشته شده است؟ افغان! پس افغان هستی و هویت ملیات افغانی است.
۲. در پاسپورتت چه نوشته شده است؟ افغان! پس افغان هستی و هویت ملیات افغانی است.
۳. در خارج تو را چه مینامند؟ افغان! پس افغان هستی و باید هویت افغانیات را بپذیری.
برای روشنشدن این مغالطهها، چند نکتهٔ تاریخی را باید دانست:
۱. نام افغانستان در منابع تاریخی پیش از سلطه کامل بریتانیا نیز وجود داشته، اما گسترش کاربرد سیاسی و جغرافیایی آن در سده نوزدهم و روند دولتسازی معاصر، نیازمند بررسی نقش استعمار بریتانیا و تحولات منطقهای است. این امروزه نزد همهٔ تاریخنگاران محرز است.
۲. سیاست هویتسازی ملی و گسترش هویت افغانی در افغانستان، بهویژه در دورهٔ دولتهای متمرکز، با سیاستهای قومی، زبانی و فرهنگی همراه بوده و منتقدان آن را نوعی تحمیل هویت بر اقوام غیرپشتون میدانند.
۳. نقش قدرتهای خارجی، بهویژه بریتانیا و ایالات متحده، در تحولات سیاسی و هویتسازی افغانستان نیز باید با بررسی اسناد و شواهد تاریخی مورد مطالعه قرار گیرد.
۴. رسانههایی مانند بیبیسی، صدای آمریکا، رادیو آزادی و افغانستان اینترنشنال، عموماً از اصطلاح افغان برای مردم این کشور استفاده میکنند. اما آیا کاربرد یک اصطلاح در رسانههای خارجی میتواند حق تعیین هویت را از انسانها بگیرد؟
اکنون از کسانی که میگویند «در خارج ما را افغان میگویند، پس افغان هستیم»، چند پرسش داریم:
۱. آیا اگر خارجیها بر اساس باورهای نژادپرستانه، مردم رنگینپوست را نژاد پست و عقبمانده بدانند، شما نیز باید این قضاوت را بپذیرید؟ در ایدئولوژی نژادپرستانه نازیسم آلمان، اصطلاح «Untermensch» (فروانسان) برای تحقیر و فروتر شمردن گروههایی از انسانها به کار میرفت. آیا صرف اینکه قدرتی خارجی گروهی از انسانها را با چنین عنوانی تعریف کند، آن تعریف حقیقت پیدا میکند؟ آنها تویی افغان را از نژاد پست و بدوی و نامتمدن میدانند. آیا تویی تاجیک که هویت افغانی را بر اساس این مغالطه قبول کردهای، میپذیری که از نژاد پست هستی؟
۲. اگر در برخی جوامع خارجی، افغانها را با تروریسم و خشونت تداعی کنند، آیا شما نیز باید این کلیشه را بپذیرید و خود را با آن تعریف کنید؟ امروز افغان یعنی تروریست؛ هویت افغانی، یعنی هویت تروریستی. آیا تویی پارسیزبان که هویت افغانی را پذیرفتهای، میپذیری که یک تروریست هستی؟
چرا وقتی خارجیها ما را افغان مینامند، این نامگذاری را سند هویت خود میدانید، اما وقتی همان خارجیها دربارهٔ شما قضاوت منفی میکنند، آن قضاوت را نمیپذیرید؟
چند نکته دیگر:
۱. هویت انسان ریشه در تاریخ، خانواده، زبان، فرهنگ و حافظهٔ جمعی او دارد؛ هرچند هویت میتواند در طول زندگی آگاهانه بازتعریف و انتخاب شود.
۲. تابعیت، هویت قومی، هویت زبانی و هویت ملی مفاهیم متفاوتی هستند. داشتن پاسپورت افغانستان، بهخودیخود به معنای انکار هویت تاجیکی، هزارهگی، ازبیکی، ترکمنی یا بلوچ نیست.
۳. تحمیل هویت، چه در جهان قدیم و چه در دنیای مدرن، یکی از ابزارهای سلطهٔ سیاسی و فرهنگی بوده است. مبارزه برای حق تعیین هویت نیز بخشی از مبارزه برای حق تعیین سرنوشت و آزادی و برابری است.
۴. بدون تردید، بیش از یکونیم قرن سیاستهای آموزشی، تبلیغاتی، اداری و دولتی در افغانستان بر شکلگیری و ترویج هویت افغانی تأثیر گذاشتهاند. تغییر این ذهنیت تاریخی، مبارزهای طولانی و نسلبهنسل میطلبد.
اکنون پرسش اساسی این است: بهعنوان یک روشنفکر هویتطلب چه باید کرد؟
پاسخ روشن است: مبارزهای پیوسته، آگاهانه و تسلیمناپذیر برای احقاق حق تعیین هویت.
این مبارزه ممکن است یک سده به درازا بکشد و نسلهای متعددی را درگیر سازد. باید آن را با پژوهش تاریخی، آگاهیبخشی، فعالیت فرهنگی و مبارزهٔ مدنی ادامه داد؛ بیآنکه فریب مغالطههای استعمار خارجی و سلطهطلبی داخلی را خورد.
هویت، بخشی از شرافت و حافظهٔ تاریخی انسان است. هیچ دولت، حکومت یا قدرت خارجی حق ندارد هویت خودساختهاش را بر دیگران تحمیل کند.
ما دو راه پیش رو داریم:
۱. آزادانه زیستن، با شرف زیستن و حفظ ریشههای تاریخی و فرهنگی و مبارزه برای بهرسمیتشناختهشدن هویت اصیل پارسیزبانانهٔ خود.
۲. تسلیمشدن در برابر هویت تحمیلی و پذیرفتن تعریفی که دیگران از ما ساختهاند.
مسئله این نیست که دیگران ما را چه مینامند؛ مسئله این است که ما بر اساس اصل فلسفی حق تعیین سرنوشت حق داریم خودمان تعیین کنیم که هویت ملی ما چیست؟ چگونه آن را روایت کنیم؟ و چگونه به جهانیان خویشتن را بشناسانیم.