بحران هویت در جوامع پارسیزبان جغرافیای نامنهاد افغانستان، تنها بحران یک نام، یک زبان یا یک ساختار سیاسی نیست؛ بحران عمیقتری است که در لایههای خودآگاهی تاریخی، مناسبات اجتماعی و نظام ادراک جمعی ریشه دارد. این بحران هنگامی آشکارتر میشود که میبینیم مردمانی با پیوندهای دیرینه زبانی، فرهنگی، تاریخی و زیستی، بهجای آنکه بر بنیاد اشتراکات تمدنی و منافع مشترک خود به هم نزدیک شوند، بارها در برابر یکدیگر قرار میگیرند و هویتهای فرقهای و مذهبی را به مرزهای اصلی تمایز و تقابل اجتماعی تبدیل میکنند. در چنین وضعیتی، آنچه باید عامل پیوند باشد به حاشیه رانده میشود و آنچه در اصل یکی از ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان است، به معیار تعیین جایگاه سیاسی و اجتماعی او ارتقا مییابد.
مسئله اساسی این است که چگونه ممکن است مردمانی که در یک حوزه تمدنی مشترک پرورش یافتهاند، زبان مشترک دارند، حافظه تاریخی و ادبیاتشان درهمتنیده است و در طول سدهها در یک جغرافیای زیستی مشترک زندگی کردهاند، خود را پیش از هر چیز با تفاوتهای مذهبی تعریف کنند؟ چگونه ممکن است تاجیک و هزاره، با وجود پیوندهای عمیق فرهنگی و تاریخی، در برابر یکدیگر به سنگرهای شیعه و سنی رانده شوند، در حالی که هر دو در گستره تمدن پارسی جای دارند و بخش بزرگی از جهان ذهنی و فرهنگیشان از سرچشمههای مشترک تغذیه میشود؟
پاسخ را باید در وارونگی نظام هویتیابی جستوجو کرد؛ وارونگیای که در آن هویت برخاسته از زبان، فرهنگ، حافظه تاریخی و زیستبوم مشترک، زیر فشار هویتهای فرقهای و ایدئولوژیک قرار گرفته است. در اینجا منظور از هویت ذاتی، یک ذات زیستشناختی یا نژادی تغییرناپذیر نیست، بلکه هویتی است که انسان پیش از انتخابهای آگاهانه سیاسی و اعتقادی خود، در بستر خانواده، زبان مادری، محیط فرهنگی و حافظه تاریخی جامعهای که در آن زاده و پرورش مییابد، کسب میکند. زبان مادری، نخستین ابزار شناخت جهان است؛ فرهنگ، نخستین چارچوب فهم مناسبات انسانی است و حافظه تاریخی، افق معناییای را شکل میدهد که انسان از طریق آن گذشته، اکنون و آینده خود را درک میکند.
در مقابل، هویت کسبی در این بحث به مجموعه تعلقات و گرایشهایی اشاره دارد که فرد در جریان زندگی، از طریق آموزش، انتخاب، باور، تربیت و تأثیرپذیری از محیط اجتماعی به دست میآورد. مذهب و گرایشهای فرقهای نیز میتوانند در این حوزه قرار گیرند؛ هرچند باید توجه داشت که باور مذهبی نیز در بسیاری موارد از خانواده و محیط به ارث میرسد و انتخاب آزادانه فرد نیست. بنابراین، مسئله نه نفی دین است و نه سلب حق اعتقاد از انسانها؛ بلکه جایگاه و کارکرد اجتماعی و سیاسی مذهب در زندگی فردی و اجتماعی می باشد.
آیا باور مذهبی باید به امری شخصی و وجدانی محدود بماند یا میتواند به معیار تعیین هویت جمعی، مرزبندی سیاسی و سازماندهی قدرت تبدیل شود؟
این پرسشی است که بدون پاسخ به آن، فهم بحران کنونی جوامع پارسیزبان ممکن نیست.
از جنگهای مذهبی اروپا تا تولد عقلانیت سیاسی مدرن
تاریخ اروپا، بهویژه تجربه سرزمینهای آلمانیزبان، نمونهای مهم برای بررسی پیامدهای تبدیل اختلافات مذهبی به مبنای سازماندهی قدرت سیاسی است. پیش از شکلگیری آلمان مدرن، بخش بزرگی از سرزمینهای آلمانیزبان در چارچوب امپراتوری مقدس روم، مجموعهای از شاهزادهنشینها، حکومتهای محلی و شهرهای آزاد را تشکیل میدادند. اصلاح دینی در سده شانزدهم و گسترش اندیشههای مارتین لوتر، ساختار مذهبی اروپا را دگرگون کرد و شکاف میان کاتولیکها و پروتستانها را به یکی از مهمترین محورهای منازعه سیاسی تبدیل نمود.
جنگ سیساله، از ۱۶۱۸ تا ۱۶۴۸، یکی از ویرانگرترین تجربههای تاریخی این منطقه بوده است. آن جنگ ، اگرچه در آغاز با اختلافات مذهبی و منازعات درون امپراتوری پیوند داشت، اما بهتدریج به میدان رقابت قدرتهای اروپایی تبدیل شد. فرانسه، سوئدن، اسپانیا و دیگر قدرتها در آن درگیر شدند و سرزمینهای آلمانیزبان به عرصه رقابتهای سیاسی و نظامی تبدیل گردیدند. پیامد آن جنگ تنها ویرانی شهرها و روستاها، قحطی و کاهش جمعیت نبود؛ بلکه جامعه را در برابر واقعیتی قرار داد که دوام مناسبات سیاسی مبتنی بر رویارویی های فرقهای میتواند موجودیت اجتماعی و اقتصادی یک سرزمین را به خطر اندازد.
نکته مهم در این تجربه آن است که مردمان یک حوزه فرهنگی و زبانی میتوانند بهواسطه تعلقات مذهبی و رقابتهای سیاسی، در برابر یکدیگر قرار گیرند و منافع مشترک خود را قربانی منازعاتی کنند که از نیازها و اراده آنان سرچشمه نگرفته است. هنگامی که دین از قلمرو باور و وجدان فردی خارج شود و به ابزار مشروعیتبخشی به قدرت، تعیین مرزهای سیاسی و بسیج نیروهای اجتماعی تبدیل گردد، آنگاه اختلاف اعتقادی به شکافِ فراتر از اختلافِ نظر بدل میشود.
صلح وستفالی در سال ۱۶۴۸ نقطه عطفی در تحول روابط سیاسی اروپا بود. البته نباید این پیمان را با تأسیس ناگهانی دولت سکولار یا دموکراسی مدرن یکسان دانست. وستفالی نه به معنای پایان نفوذ مذهب در سیاست بود و نه تمام اختلافات مذهبی اروپا را از میان برد. اهمیت تاریخی آن بیشتر در تثبیت مجموعهای از ترتیبات حقوقی و سیاسی، بهرسمیتشناختن حقوق برخی حکومتهای سرزمینی و محدود کردن دامنه مداخله قدرتهای خارجی در مناسبات داخلی بود. بهتدریج، مفهوم حاکمیت سرزمینی و ضرورت تنظیم روابط میان واحدهای سیاسی بر بنیاد منافع و قواعد مشخص، جایگاه برجستهتری پیدا کرد.
اهمیت فلسفی این تحول برای بحث ما در یک نکته نهفته است: جامعه نمیتواند برای همیشه در اسارت منازعات الهیاتی باقی بماند. زندگی اجتماعی به قواعدی نیاز دارد که مستقل از اختلافات اعتقادی، امکان همزیستی، امنیت، دادوستد و تنظیم مناسبات عمومی را فراهم سازد. سیاست، پیش از آنکه میدان تحقق تکالیف فرقهای باشد، گستره تنظیم زندگی مشترک انسانها در جهان واقعی است. از این منظر، تجربه وستفالی را باید یکی از زمینههای تاریخی حرکت تدریجی اروپا به سوی عقلانیتر شدن مناسبات سیاسی دانست، نه نقطه پایان آن روند.
در سده هجدهم، تحولات سیاسی و فکری در سرزمینهای آلمانیزبان ابعاد تازهای یافت. پروس بهعنوان یکی از قدرتهای رو به رشد، اهمیت سازمان اداری، قانون، آموزش، شایستهسالاری و ظرفیت نظامی را در ساخت دولت برجسته ساخت. فریدریش دوم، مشهور به فریدریش کبیر، با رویکردی عملگرایانه نسبت به باورهای مذهبی، بر این اصل تأکید کرد که دولت نباید خود را به یک مذهب خاص محدود کند. رویکرد وی، ارچند از منظر امروزی با مفهوم کامل آزادی وجدان و برابری شهروندی فاصله داشت، اما در تحول نگرش سیاسی نسبت به نقش مذهب و کارکرد های دولت اهمیت برازنده پیدا کرد.
تحول اساسیتر در عرصه اندیشه پسانتر رخ داد. امانوئل کانت با طرح مفهوم روشنگری، انسان را به خروج از نابالغی فکری فراخواند. در مقاله مشهور او با پاسخ پرسش «روشنگری چیست؟»، این وضعیت را ناتوانی انسان در استفاده از فهم خویش بدون هدایت دیگری تعریف کرد و شعار معروف «جرئت دانستن داشته باش» را در مرکز اندیشه خود قرار داد. مقصود کانت آن بود که انسان نباید عقل و داوری خود را به مرجعیتی بیرونی مانند رهبر و پیشوا، فرمانده، روحانی، مرجع تقلید وغیره واگذار کند. خرد انسانی باید توانایی سنجش، پرسشگری و تشخیص را داشته باشد.
این اصل، برای جوامعی که در آنها تعلقات فرقهای و سنتهای موروثی به معیار داوری سیاسی تبدیل شدهاند، معنایی بنیادین دارد. انسان هنگامی به خودآگاهی میرسد که بتواند باورهای بهارثرسیده را موضوع پرسش و سنجش قرار دهد، نه آنکه تنها به دلیل تعلق خانوادگی یا مذهبی، آنها را حقیقت نهایی و تغییرناپذیر تلقی کند. آزادی فکری از همین نقطه آغاز میشود: از توانایی انسان برای تمایز میان باور شخصی و مسئولیت عمومی، میان اعتقاد مذهبی و حق سیاسی، و میان سنت فرهنگی و فرمانبرداری کورکورانه.
در کنار کانت، یوهان گوتفرید هِردَر نقش مهمی در برجستهسازی زبان و فرهنگ در فهم هویت جمعی داشت. هِردَر بر این باور بود که زبان مادری تنها وسیله انتقال اطلاعات نیست، بلکه جهان تجربه، حافظه، احساس و اندیشه یک جامعه را در خود حمل میکند. ادبیات، افسانهها، روایتهای تاریخی، موسیقی و سنتهای مردمی، اجزای یک جهان فرهنگیاند که در طول نسلها شکل میگیرد و به افراد امکان میدهد خود را در پیوند با یک جامعه تاریخی بشناسند.
البته اندیشه هِردَر را نباید با یکسانانگاری تمام افراد یک حوزه فرهنگی یا با تصور یک هویت بسته و تغییرناپذیر اشتباه گرفت. اهمیت دیدگاه او در این است که هویت جمعی را نمیتوان تنها بر اساس فرمان یک قدرت سیاسی یا تعلق به یک نهاد مذهبی تعریف کرد. زبان و فرهنگ، در شکلگیری پیوندهای انسانی نقشی بنیادی دارند و میتوانند مبنایی برای خودشناسی تاریخی و همبستگی اجتماعی باشند.
در اینجا دو جریان فکری مهم، یعنی خرد خودبنیاد کانتی و توجه هردری به زبان و فرهنگ، در کنار یکدیگر افق تازهای میگشایند. نخستین جریان انسان را از قیمومت فکری و تسلیم بیچونوچرا در برابر مرجعیت بیرونی رها میکند و جریان دوم به او امکان میدهد ریشههای تاریخی و فرهنگی خویش را بشناسد. حاصل این دو، نه بازگشت به گذشتهای اسطورهای، بلکه دستیابی به خودآگاهیای است که هم به میراث فرهنگی وفادار است و هم از خرد انتقادی بهره میگیرد.
بیسمارک واقعگرا، وحدت سیاسی و مسئله دولت مدرن
در سده نوزدهم، مسئله وحدت سیاسی آلمان همچنان حلنشده باقی مانده بود. سرزمینهای آلمانیزبان میان حکومتها و واحدهای سیاسی متعدد تقسیم شده بودند و اختلافات مذهبی، بهویژه میان شمال پروتستان و جنوب کاتولیک، همچنان یکی از عوامل پیچیدگی مناسبات سیاسی بود. با این حال، تحولات اقتصادی، اداری، فرهنگی و فکری زمینههای تازهای برای همگرایی فراهم ساخت.
اتو فون بیسمارک، نخست وزیر پروس، با رویکرد واقعگرایانه و مبتنی بر قدرت سیاسی وارد میدان شد. او معتقد بود که مسائل بزرگ سیاسی تنها با سخنرانی و رأیگیری حل نمیشوند و برای تحقق اهداف سیاسی، قدرت سازمانیافته و اراده عملی لازم است. عبارت مشهور او درباره «خون و آهن» بیانگر همین رویکرد بود. بیسمارک با استفاده از دیپلماسی، قدرت نظامی و مجموعهای از جنگهای حسابشده، توانست زمینه اتحاد بخش بزرگی از سرزمینهای آلمانیزبان را فراهم کند. جنگهای پروس با دانمارک، اتریش و فرانسه در تکوین فرآیند وحدت نقش تعیینکننده داشتند و در سال ۱۸۷۱ امپراتوری آلمان تأسیس شد.
با این همه، اتحاد آلمان را نباید تنها نتیجه اراده یک سیاستمدار یا محصول برتری نظامی دانست. اتحاد بر بستری از تحولات طولانی اقتصادی، فرهنگی، اداری و فکری شکل گرفت. گسترش زبان ادبی آلمانی، تحولات آموزشی، رشد مناسبات اقتصادی و شکلگیری شبکههای ارتباطی، پیش از بیسمارک زمینههای همگرایی را فراهم کرده بودند. قدرت سیاسی بیسمارک زمینهها را در قالب یک ساختار دولتی جدید متبلور ساخت.
سیاست بیسمارک در قبال کلیسای کاتولیک، بهویژه در جریان «مبارزه فرهنگی»، نیز نشان داد که دولت جدید در پی محدود کردن نفوذ نهادهای مذهبی در برخی حوزههای عمومی و تثبیت اقتدار خود بود. البته آن سیاست با مقاومت گسترده روبهرو شد و در نهایت بیسمارک ناگزیر گردید از بخشی از فشارهای خود عقبنشینی کند. بنابراین، تجربه آلمان را نمیتوان داستان ساده پیروزی کامل سکولاریسم بر مذهب دانست. تجربه آلمان برای منی که سالها در این کشور زندگی می کنم بیشتر نشاندهنده کشمکش تاریخی میان اقتدار دولت، نهادهای مذهبی، منافع سیاسی و هویت فرهنگی بوده است.
درس مهم این تجربه برای جوامع پارسیزبان آن نیست که باید روش بیسمارک یا الگوی سیاسی آلمان را تکرار کرد. بلکه مسئله اصلی، تشخیص تفاوت میان وحدت فرهنگی و وحدت تحمیلی سیاسی است. هیچ وحدت پایداری بدون شناخت منافع مشترک، پذیرش اراده جمعی و شکلگیری یک پیمان سیاسی معتبر امکانپذیر نیست. قدرت نظامی یا تمرکز اداری ممکن است ساختاری سیاسی ایجاد کند، اما بهتنهایی نمیتواند مشروعیت اجتماعی و همبستگی پایدار بیافریند.
خودآگاهی پارسی و ضرورت عبور از هویت فرقهای
در جغرافیای نامنهاد افغانستان، بحران هویت در شکل خاص و پیچیدهای بروز یافته است. ساختار سیاسیای که در بستر سلطه تاریخی پشتونمحور شکل گرفته، نهتنها نتوانسته است یک قرارداد اجتماعی فراگیر میان باشندگان این جغرافیا ایجاد کند، بلکه در بسیاری از دورهها، با بازتولید انحصار سیاسی و فرهنگی، زمینه تشدید شکافهای اجتماعی را فراهم آورده است. در چنین ساختاری، هویت ملی ادعایی بیش از آنکه محصول توافق آزادانه ساکنان و اراده مشترک آنان باشد، در خدمت مشروعیتبخشی به نظم سیاسی خاص افغانی/پشتونی قرار گرفته است.
از دیدگاه جنبش حق تعیین سرنوشت برای پارسیزبانان، مسئله تنها اصلاح نامها یا بازتعریف نمادهای رسمی نیست بلکه مسئله، نقد بنیادهای هویتی و سیاسی ساختاری است که خود را بهعنوان یک کلیت ملی معرفی میکند، بیآنکه رضایت و اراده آزاد اجزای تشکیلدهنده آن را به رسمیت شناخته باشد. نامگذاری سیاسی هنگامی مشروعیت دارد که بازتابدهنده اراده آزاد مردمانی باشد که قرار است در چارچوب آن زندگی کنند. هیچ نامی، تنها به دلیل تکرار تاریخی یا تثبیت اداری، نمیتواند جایگزین رضایت سیاسی و قرارداد اجتماعی شود.
در این میان، مسئله تاجیکها و هزارهها جایگاهی تعیینکننده دارد. این دو جامعه، با وجود تفاوتهای تاریخی، اجتماعی و مذهبی، از ارکان اصلی حوزه تمدنی پارسی در این جغرافیا هستند. زبان پارسی، ادبیات مشترک، حافظه تاریخی، میراث فرهنگی و بخش بزرگی از تجربه زیسته آنان، پیوندهایی عمیقتر از مرزبندیهای فرقهای ایجاد کرده است. این اشتراک ها به معنای یکسان بودن همه ویژگیهای اجتماعی و تاریخی آنان نیست؛ بلکه نشان میدهد که تفاوتهای موجود نمیتوانند مبنای انکار پیوندهای گستردهتر فرهنگی و تمدنی آنها شوند.
با این حال، در طول تاریخ معاصر، شکاف شیعه و سنی بارها به عاملی برای تضعیف این پیوندها بوده است. هزارهها در نتیجه تجربه طولانی تبعیض و سرکوب تاریخی، در مواردی به سوی تعریف محدود و انحصاری هویت خود بر بنیاد مذهب رانده شدهاند. این امر را نمیتوان بدون درک فشارهای تاریخی و اجتماعیای که بر این جامعه وارد شده است، تحلیل کرد. در سوی دیگر، بخشی از جامعه تاجیک نیز تحت تأثیر سنتگرایی مذهبی و ساختارهای فکری محافظهکارانه، از ظرفیت فراگیر هویت زبانی و فرهنگی خود فاصله گرفته است.
در اینجا باید بر یک نکته تأکید کرد: نقد هویت فرقهای به معنای انکار رنج تاریخی هزارهها یا نادیده گرفتن تجربههای مذهبی تاجیکها نیست. برعکس، عبور از فرقهگرایی مستلزم شناخت صادقانه همین تجربههاست. هیچ جامعهای را نمیتوان به دلیل اینکه در شرایط تاریخی خاصی به یک هویت مذهبی پناه برده است، سرزنش کرد. آنچه باید نقد شود، تبدیل این هویت به مرز نهایی همبستگی سیاسی و ابزار استمرار جدایی است.
مذهب میتواند برای انسان سرچشمه معنا، اخلاق، آرامش و تعلق باشد؛ اما هنگامی که به ابزار بسیج سیاسی، رقابت نیابتی و سازماندهی نفرت تبدیل شود، کارکردی ویرانگر پیدا میکند. قدرتهای منطقهای و شبکههای وابسته به آنها نیز در چنین شرایطی میتوانند از اختلافات مذهبی برای تأمین منافع خود بهرهبرداری کنند. در نتیجه، مردمانی که باید بر سر منافع مشترک اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی با یکدیگر همکاری کنند، به اردوگاههای متخاصم تقسیم میشوند.
این همان نقطهای است که ضرورت بازاندیشی در مفهوم هویت پارسی را آشکار می سازد. هویت پارسی نباید به یک تعریف نژادی، مذهبی یا تبارشناختی محدود شود. پارسی در چارچوب اندیشه جنبش، یک حوزه هویتی زبانی، فرهنگی و تاریخی است که پیوندهای اجتماعی و تمدنی را بازتاب میدهد. این هویت نه به معنای حذف تفاوتهای درونی است و نه مستلزم چشمپوشی از ویژگیهای مستقل گروههای اجتماعی. برعکس، میتواند بستری برای بهرسمیتشناختن تفاوتها و شکلدادن به همبستگی سیاسی بر پایه اشتراکات بنیادی باشد.
تاجیک ها و هزاره ها، هنگامی می توانند از مرزهای فرقهای فراتر بروند و خود را در گستره یک میراث زبانی و فرهنگی مشترک بازشناسند، هرگاه امکان تعریف تازهای از رابطه سیاسی میان خود را پیدا کنند. این رابطه نباید بر مبنای تقسیم سهم قدرت، معامله میان نخبگان یا توافقهای موقت سیاسی شکل گیرد؛ بلکه باید بر پایه پذیرش متقابل، منافع مشترک، کرامت انسانی و حق تعیین سرنوشت استوار باشد.
همبستگی، با تقسیم قدرت میان چند گروه سیاسی تفاوت بنیادی دارد ! ـ تقسیم قدرت ممکن است ساختارهای موجود را برای مدتی حفظ کند، اما همبستگی میتواند زمینه شکلگیری یک اراده اجتماعی مستقل را فراهم آورد.
از نقد وضع موجود تا خودآگاهی تاریخی
جنبش حق تعیین سرنوشت برای پارسیزبانان در چنین بستری معنا پیدا میکند. این جنبش را نباید تنها یک حرکت اعتراضی در برابر ساختار سیاسی موجود دانست. اهمیت آن در طرح یک مسئله بنیادیتر است و آن اینکه: آیا مردمان یک حوزه زبانی و تمدنی حق دارند درباره هویت سیاسی، مناسبات اجتماعی و آینده مشترک خود تصمیم بگیرند یا باید تا ابد در چارچوب تعریفی از هویت و حاکمیت باقی بمانند که بدون رضایت آزادانه آنان تثبیت شده است؟
پاسخ جنبش روشن است: حق تعیین سرنوشت، حقی بنیادین است و هیچ ساختار سیاسی نمیتواند آن را برای همیشه به نام وحدت ملی، مصلحت عمومی یا ضرورت تاریخی معلق سازد. وحدت سیاسی هنگامی اعتبار پیدا می کند که بر اراده آزاد و توافق آگاهانه مردمان استوار باشد. وحدتی که از طریق انحصار، اجبار و نفی تفاوتها حفظ شود، بیش از آنکه بیانگر همبستگی باشد، بازتابدهنده استمرار سلطه موجود پشتونی است.
از منظر فلسفه هگل، خودآگاهی در جریان مواجهه انسان و جامعه با وضعیت موجود و شناخت تضادهای درونی آن شکل میگیرد. انسان و جامعه زمانی میتوانند از وضعیت بیگانگی فاصله بگیرند که مناسباتی را که در آن زندگی میکنند، به موضوع شناخت و نقد تبدیل کنند. این اندیشه را میتوان در تحلیل وضعیت پارسیزبانان نیز به کار گرفت. جامعهای که هویت خود را تنها از طریق تعاریف تحمیلی قدرت سیاسی میشناسد، در معرض بیگانگی از حافظه و ظرفیتهای تاریخی خویش قرار میگیرد. اما هنگامی که زبان، فرهنگ، تاریخ و موقعیت سیاسی خود را بهصورت انتقادی بازمیشناسد، امکان شکلگیری خودآگاهی جمعی پدید میآید.
البته خودآگاهی تاریخی به معنای تقدیس گذشته نیست. گذشته، با همه دستاوردها و تناقضهایش، باید موضوع شناخت انتقادی باشد. فارابی، پورسینا، سهروردی، زاری یا فردوسی، مولانا، سعدی، حافظ و دیگر بزرگان میراث پارسی، تنها نامهایی برای افتخار فکری و تاریخی نیستند. آثار آنان بخشی از جهان معناییای را شکل دادهاند که در آن انسان، اخلاق، قدرت، عشق، خرد و عدالت مورد تأمل قرار گرفته است. بازشناسی این میراث هنگامی ارزش سیاسی پیدا میکند که به تقویت ظرفیت اندیشه انتقادی، مسئولیت اجتماعی و همبستگی انسانی بینجامد.
در این چارچوب، کانت و هگل دو افق مکمل برای فهم وظیفه تاریخی جامعه فراهم میکنند. کانت بر ضرورت استقلال خرد و خروج از قیمومت فکری تأکید میکند؛ هگل اهمیت خودآگاهی تاریخی و شناخت تضادهای درونی را برجسته میسازد. جامعه پارسیزبان برای عبور از وضعیت کنونی، هم به جرئت اندیشیدن مستقل نیاز دارد و هم به شناخت تاریخی جایگاه و مناسبات خود. هیچیک بدون دیگری کافی نیست. خودآگاهیای که از خرد انتقادی محروم باشد، ممکن است به اسطورهسازی و تعصب تازهای تبدیل شود؛ خردی که از حافظه تاریخی و زمینه اجتماعی جدا باشد دیگر نمیتواند به نیروی همبستگی و کنش جمعی تبدیل گردد.
از این منظر، وظیفه جنبش ما تنها دعوت به کنار گذاشتن اختلافات مذهبی نیست؛ بلکه باید زمینه فکری و اجتماعی گذار از هویتهای محدودکننده به یک خودآگاهی فراگیرتر را فراهم آورد. این گذار نه با فرمان سیاسی تحقق مییابد و نه با انکار تفاوتهای موجود. بلکه باید در بستر گفتوگوی انتقادی، شناخت متقابل، بازخوانی تاریخ و شکلگیری اعتماد اجتماعی پیش برود.
اندیشه حق تعیین سرنوشت همچنین مستلزم پرهیز از پیشداوری درباره شکل نهایی نظام سیاسی است. جنبش نمیتواند به نام مردم، پیشاپیش درباره همه جزئیات ساختار آینده تصمیم بگیرد و سپس آن را بهعنوان اراده عمومی معرفی کند. حق تعیین سرنوشت درست به این معناست که مردم باید خود، از طریق اراده آزاد و سازوکارهای معتبر، درباره شکل مناسبات سیاسی و قرارداد اجتماعی آینده تصمیم بگیرند. بنابراین، طرح مسئله دولت پارسیزبانان به معنای تحمیل یک الگوی از پیش تعیینشده نیست؛ بلکه بیان ضرورت ایجاد شرایطی است که در آن صاحبان این حق بتوانند درباره سرنوشت سیاسی خود تصمیم بگیرند.
این تمایز اهمیت اساسی دارد. جنبش، مدعی نمایندگی مطلق همه پارسیزبانان نیست و نمیتواند به جای آنان تصمیم نهایی بگیرد. نقش آن، صورتبندی مسئله، نقد ساختارهای سلطه، ایجاد زبان مشترک سیاسی و فراهم کردن زمینه خودآگاهی و همبستگی است. مشروعیت هر نظم سیاسی آینده نیز باید از قرارداد اجتماعی و رضایت آزادانه اجزای تشکیلدهنده آن سرچشمه بگیرد، نه از ادعاهای تاریخی، مذهبی یا قومی گروهی خاص.
از خودآگاهی فرهنگی تا افق حق تعیین سرنوشت
گذار از هویت کسبی مذهبی به هویت ذاتی پارسی، در نهایت به معنای تغییر اولویتهای ذهنی و سیاسی جامعه است. این گذار هنگامی تحقق مییابد که زبان و فرهنگ مشترک از حاشیه زندگی اجتماعی به مرکز خودآگاهی جمعی بازگردند و مذهب از ابزار مرزبندی سیاسی به حوزه باور و وجدان فردی بازشناخته شود. در چنین حالتی منافع مشترک اجتماعی و اقتصادی بر رقابتهای فرقهای و وابستگیهای سیاسی فرامرزی تقدم پیدا می کنند.
این تحول، پیش از هر چیز، به انقلاب فکری نیاز دارد. جامعه باید بیاموزد که اختلاف مذهبی، بهخودیخود، دلیل دشمنی سیاسی نیست و اشتراک زبانی نیز به معنای یکسانی همه باورها و دیدگاهها نیست. میتوان شیعه یا سنی بود، باورمند یا غیرمذهبی زیست، و در عین حال در یک حوزه فرهنگی و تاریخی مشترک، برای کرامت انسانی، حقوق برابر و حق تعیین سرنوشت خویش همکاری کرد. معیار همبستگی سیاسی باید پذیرش حقوق متقابل و منافع مشترک باشد، نه میزان نزدیکی افراد به یک مرجع مذهبی یا فرقهای.
در مرحله بعد، ضرورت دارد ماهیت ساختار سیاسی موجود و ادعاهای هویتی آن با نگاه انتقادی بررسی شود. نام افغانستان و مفهوم ملت افغان، تنها با تکرار اداری و رسمی به یک قرارداد اجتماعی مشروع تبدیل شده نمیتواند. هر ادعای ملی باید بتواند نسبت خود را با اراده آزاد ساکنان، تنوع تاریخی و فرهنگی، برابری حقوقی و امکان مشارکت واقعی آنان روشن سازد. من همیشه گفته ام که نقد ساختار حاکم افغانی، متوجه مردمان و افراد دارای هویت پشتونی نیست؛ بلکه متوجه پشتونمحوری سیاسی و انحصار ساختاریای است که یک تعریف خاص از هویت و حاکمیت را بر دیگران تحمیل کرده است. تمایز میان نقد یک نظام سلطه و دشمنی با یک جامعه انسانی، از اصول بنیادین هر اندیشه سیاسی مسئولانه است.
در همین راستا، همبستگی تاجیکها و هزارهها باید از سطح واکنشهای مقطعی و ائتلافهای نخبگانی فراتر رود. چنین همبستگیای هنگامی معنا پیدا میکند که بر شناخت متقابل تجربههای تاریخی، احترام به تفاوتهای مذهبی و اجتماعی، دفاع از حقوق برابر و پذیرش حق مشترک تعیین سرنوشت استوار باشد. هدف، ایجاد یک جبهه سیاسی مبتنی بر نفی دیگران نیست؛ بلکه شکلدادن به ارادهای جمعی برای پایان دادن به مناسبات سلطه و فراهم کردن امکان تصمیمگیری آزادانه درباره آینده است.
در این مسیر، میراث فرهنگی پارسی میتواند نقش یک سرمایه مشترک را ایفا کند. زبان پارسی تنها ابزار گفتوگو نیست؛ ظرف انتقال تجربه تاریخی، دانش، ادبیات و حافظه جمعی است. پاسداری از این زبان به معنای بستن درهای جامعه به روی دیگر زبانها و فرهنگها نیست. برعکس، جامعهای که از هویت فرهنگی خود آگاهی دارد، میتواند با اعتماد بیشتری به تفاوتهای دیگران احترام بگذارد. هویت پارسی زمانی از ظرفیت تمدنی برخوردار میشود که نه به ابزار برتریجویی، بلکه به مبنایی برای همزیستی آزادانه و همکاری اجتماعی تبدیل گردد.
تجربه تاریخی آلمان نیز در همین چارچوب قابل فهم است. آنچه از آن تجربه میتوان آموخت، ضرورت عبور از منازعات مذهبی، اهمیت عقلانیت در اداره امور عمومی، نقش زبان و فرهنگ در شکلگیری خودآگاهی جمعی و ضرورت وجود اراده سیاسی برای تغییر مناسبات موجود است. اما مسیر پارسیزبانان نمیتواند نسخهبرداری از تاریخ اروپا یا تقلید از شیوه دولتسازی بیسمارک باشد. شرایط تاریخی، ساختار اجتماعی و مسئله سیاسی ما ویژگیهای خود را دارد و راهحل آن نیز باید از شناخت همین واقعیتها و اراده آزاد مردمان این حوزه برخیزد.
سرانجام، مسئله اصلی نه پیروزی یک مذهب بر مذهب دیگر است، نه جایگزینی یک انحصار هویتی با انحصاری تازه و نه ساختن یک دولت پیشاپیش تعریفشده به نام مردمی که هنوز فرصت تصمیمگیری آزادانه نیافتهاند. بلکه مسئله همانا بازگرداندن حق اندیشیدن، حق شناختن خود و حق تصمیمگیری درباره سرنوشت سیاسی به جامعه است.
سخن پایانی
تاریخ نشان داده است که هیچ ساختار سیاسی تنها با تکیه بر قدرت، تبلیغات و تکرار روایتهای رسمی نمیتواند برای همیشه مشروعیت تولید کند. هویتهای تحمیلی نیز تا زمانی پایدار به نظر میرسند که جامعه امکان شناخت و نقد آنها را نیافته باشد. لحظهای که انسان از قیمومت فکری بیرون میآید و جامعه به حافظه، زبان و منافع مشترک خود آگاه میشود، مناسبات پیشین دیگر بدیهی و تغییرناپذیر به نظر نمیرسند.
پارسیزبانان امروز بیش از هر زمان دیگر به چنین بازاندیشیای نیاز دارند. آنان باید از خود بپرسند که چرا اختلافات مذهبی و فرقهای توانسته است بر اشتراکات تاریخی و فرهنگی غلبه کند؛ چرا نخبگان سیاسی بارها منافع عمومی را قربانی رقابتهای محدود خود ساختهاند و چرا مردمانی با چنین میراث زبانی و تمدنی گسترده، هنوز از داشتن اراده سیاسی مشترک محروم ماندهاند.
پاسخ به این پرسشها در بازگشت به خرد، خودآگاهی تاریخی و بازشناسی هویت مشترک نهفته است. گذار از هویت فرقهای به هویت پارسی، نفی ایمان و اعتقاد فردی نیست بلکه پایان دادن به سلطه فرقه بر سرنوشت سیاسی جامعه است.
این گذار، دعوت به بازگشت به یک گذشته منجمد نیست بلکه تلاشی برای بازآفرینی یک افق مشترک بر پایه زبان، فرهنگ، حافظه تاریخی، خرد انتقادی و اراده آزاد انسانهاست.
جنبش حق تعیین سرنوشت برای پارسیزبانان، با تکیه بر این مبانی فکری، میکوشد مسئلهای را که سالها زیر سایه منازعات مذهبی، روایتهای رسمی و رقابتهای سیاسی پنهان مانده است، به مرکز بحث عمومی بازگرداند: حق مردمان برای تعریف هویت سیاسی خویش و تصمیمگیری آزادانه درباره آینده خود.
این مسیر از خودآگاهی آغاز میشود، با شناخت متقابل و اعتماد اجتماعی گسترش مییابد و در نهایت به طرح حق تعیین سرنوشت و ضرورت شکلگیری یک قرارداد اجتماعی معتبر میرسد. هیچیک از این مراحل را نمیتوان با فرمان، شتابزدگی یا توافقهای پشت درهای بسته جایگزین کرد.
آینده از آنِ جامعهای است که بتواند از اسارت تعصبات موروثی و مرزبندیهای تحمیلی عبور کند، میراث فرهنگی خود را با خرد انتقادی بازشناسد و اراده سیاسی خویش را بر پایه آزادی و مسئولیت جمعی سازمان دهد. این همان معنای تاریخی گذار از هویت کسبیِ مذهبی به سوی هویت ذاتیِ پارسی است که ما را از پراکندگی به خودآگاهی، از بیگانگی به بازشناسی خویشتن و از تابعیت سیاسی به حق تعیین سرنوشت می رساند.