مقدمه:
زبان فارسی، با پیشینهای دیرینه و میراثی غنی از ادبیات، عرفان، اندیشه و فرهنگ، از جمله زبانهایی است که در گسترهای فراتر از مرزهای سیاسی و جغرافیایی رواج دارد. این زبان در کشورهای مختلف، بهویژه ایران، افغانستان و تاجیکستان، با نامها و گونههای رایج خود شناخته میشود و در هر یک از این سرزمینها ویژگیهای آوایی، واژگانی و گاه دستوری خاصی یافته است. با این حال، تفاوت در نامگذاری توسط استعمار انگلیسی و روسی و استعمار داخلی افغانی/پشتونی، گاهی این تصور را پدید میآورد که فارسی و دری دو زبان مستقل و جداگانهاند. چنین تصوری میتواند برای زبانآموزان و بهویژه دانشجویان بینالمللی زمینهساز سردرگمی شود.
این مسئله هنگامی اهمیت بیشتری پیدا میکند که دانشجویان خارجی در پی آموختن زبان مردم فارسیزبان هستند، اما به دلیل برخی برداشتهای نادرست یا توضیحات غیرتخصصی، میان فارسی و دری دوگانگی زبانی تصور میکنند و در جستوجوی منابع آموزشی، دستورهای زبان و متون ادبی مستقل برای هر یک برمیآیند. در حالی که شناخت درست پیوندهای تاریخی و زبانی فارسی و دری و آگاهی از تفاوتهای گونهای آنها میتواند مسیر یادگیری را روشنتر سازد.
روایت پیشرو که از سوی صبغتالله عاکف، دانشپژوه دورهٔ دکتری زبان عربی در دانشگاه بینالمللی اسلامآباد، نگاشته شده است، نمونهای ملموس از پیامدهای چنین سردرگمیای را به تصویر میکشد. این گفتوگوی ساده و روزمره، فراتر از یک برخورد اتفاقی، پرسشی مهم را دربارهٔ چگونگی معرفی زبان فارسی و دری به دانشجویان و علاقهمندان غیرایرانی مطرح میکند.
روایت صبغتالله عاکف
از خوابگاه بیرون شدم. در حالی که به دوستی پیام صوتی میفرستادم، جوانی پاکستانی به من نگاه کرد و گفت: «میشود وقت شما را چند دقیقه بگیرم؟»
گفتم: «در خدمتم، برادر. بفرمایید!»
گفت: «شما فارسیزبان هستید؟»
گفتم: «بله!»
گفت: «اهل ایران هستید؟»
گفتم: «خیر، اهل افغانستان هستم.»
گفت: «مگر زبان مردم افغانستان دری نیست؟»
گفتم: «فارسی و دری یکی است. دو زبان جداگانه نیست!»
گفت: «دو لهجه نیز نیست؟»
گفتم: «خیر! دری صفت فارسی است و لهجه نیست. لهجهها معمولاً به منطقهها نسبت داده میشوند و ممکن است در یک ولایت چندین لهجه وجود داشته باشد.»
پس از اندکی گفتوگو، برایم گفت: «من میخواستم فارسی یاد بگیرم. برخی از هموطنان شما گفتند که فارسی زبان ایرانیهاست و اگر زبان مردم افغانستان را میخواهی، دری بیاموز. بسیار وقت میشود که در جستوجوی مراجع دستوری و ادبی جداگانهٔ دری هستم تا بیاموزم. چیزی را که میخواستم نیافتم. چون تفاوتی در مراجع دری و فارسی نمیدیدم، فکر میکردم که سواد من کم است و تفاوتها را نمیتوانم تشخیص بدهم، یا مقالههایی که دربارهٔ شیوهٔ یادگیری فارسی خواندم، به زبان انگلیسی و اردو بودند و این تفاوتها را تفکیک نکرده بودند. به این لحاظ، دنبال کسی میگشتم که همکاری کند. سخت پریشان و ناامید شدم. حالا راحتم کردی.»
مقداری رهنمایی کردم و برخی مراجع دستوری و ادبی و دورههای آموزشی را معرفی کردم. راحت شد، نفسی عمیق کشید و رفت.
نتیجهگیری
این روایت کوتاه، نکتهای مهم و درخور تأمل را پیش روی ما میگذارد. گاهی آنچه برای گویشوران یک زبان بدیهی و روشن است، برای زبانآموزان و پژوهشگران خارجی به مسئلهای پیچیده و حتی سردرگمکننده تبدیل میشود. نامگذاریهای متفاوت فارسی و دری، اگر بدون توضیح علمی و تاریخی مطرح شوند، ممکن است این تصور را ایجاد کنند که با دو زبان مستقل و دارای نظامهای دستوری و ادبی جداگانه روبهرو هستیم.
بیتردید، فارسی و دری دو نام یک زباناند که جایگاه اصلی آن در ترکیب «فارسی دری» شناخته میشود. این دو نام از نظر کاربردهای تاریخی، فرهنگی و هویتی جایگاه و اهمیت ویژهای دارند و تفاوتهای لهجهای و واژگانی زبان فارسی دری نیز شایستهٔ مطالعه و توجه علمیاند. اما این تفاوتها نباید بهگونهای معرفی شوند که یگانگی زبانی فارسی دری نادیده گرفته شود. احترام به نام دری و بهرسمیتشناختن جایگاه آن در هویت تاریخی زبان پارسی، هیچ تعارضی با شناخت فارسی دری بهعنوان زبانی یگانه ندارد.
از سوی دیگر، این ماجرا مسئولیت اهل قلم، استادان دانشگاه، پژوهشگران و نهادهای فرهنگی و آموزشی را یادآوری میکند تا در معرفی زبان فارسی دری به مخاطبان بینالمللی، از توضیحات دقیق، علمی و بهدور از تعصب بهره بگیرند. همچنین ضروری است منابع آموزشی، دورههای زبانآموزی و مراجع دستوری و ادبی، تفاوتهای رایج میان گونههای فارسی را بهروشنی توضیح دهند تا دانشجویان خارجی بتوانند با آگاهی و اطمینان مسیر یادگیری خود را انتخاب کنند.
در نهایت، نباید اجازه دهیم تفاوت در نامگذاری به دیواری میان گویشوران و علاقهمندان این زبان تبدیل شود. فارسی دری میراث مشترک فرهنگی و ادبی مردمان این حوزهٔ تمدنی است و معرفی درست این میراث، نهتنها به روشنشدن ذهن دانشجویان بینالمللی کمک میکند، بلکه زمینهساز همگرایی فرهنگی و زبانی نیز خواهد بود.